ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 6، شهریور 1405 ، شماره پی در پی 124

معرفی و بررسی نسخه های خطی شرح دستور معمای نیشابوری از صادق رکنی

صفحه (259 - 280)
امید مجد ، سی هون جانگ (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : اسفند 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : خرداد 1405

چکیده

زمینه و هدف: «دستور معما» اثر میرحسین نیشابوری از معماسرایان دورۀ تیموری است، صادق رکنی، یکی از شارحانی است که برای فهم آسان معماهای او این اثر را شرح گفته است. در این مقاله با هدف کلی شناسایی میراث ادب فارسی، سه نسخه خطی شرح رکنی معرفی و از نظر ویژگیهای ظاهری و محتوایی بررسی شده است.

روش: در تصحیح سه نسخه خطی شیوه تصحیح بینابین استفاده شده است؛ بررسی و تحلیل نسخه ها بر مبنای مقایسه سه نسخه است و نگارش مقاله به شیوۀ توصیفی تحلیلی میباشد.

یافته ها: سه نسخه خطی با علایم اختصاری نسخه ملک، نسخه مرکز و نسخه مر مورد بررسی قرار گرفت، در ویژگیهای ظاهری و ساختاری، خط، رنگ، افتادگی متن، حاشیه نویسی، نگارش ابیات معما به نثر، متصل نویسی یا منفصل نویسی واژه ها به دلیل شیوه کتابت کاتبان دیده میشود که در مقایسه آنها، خط کاتب در نسخه مرکز و بعد در نسخه ملک خوب است اما نسخه مر بدخطی دارد و خوانش آن دشوار مینماید، در نسخه مر افتادگی متن و فراموشی شرح برخی معماها بسیار است. از نظر کامل بودن متن، نسخه مرکز متن کامل شرح را دارد، ابیات در هر سه نسخه به صورت نثر نوشته شده اند فقط در نسخه مرکز و ملک کاتبان با خط قرمز نام معما را نوشته اند و مصراعها را با علامت قرمز مشخص کرده اند اما در نسخه مر چنین نیست. سبک اثر جزو سبک نثر ساده دوره تیموری است. رکنی علاوه بر شرح دستور معما، رساله «نود ونه اسم خداوندی» نیشابوری را هم شرح کرده است. در نسخه مر و مرکز این شرح ابتدای نسخه است اما در نسخه ملک در انتهای نسخه آمده است. در ساختار محتوایی، منطبق با اثر نیشابوری است، با همان ابیات براعت استهلال نیشابوری شروع کرده، بعد از مقدمه در معرفی نیشابوری، ارادت او به امیرعلیشیرنوایی، تعاریف معما، بر طبق اثر نیشابوری اعمال معمایی را آورده و بعد از ذکر هر معما، بیت را شرح کرده است. در پایان نیز بخشی در مورد لُغز و ماده تاریخ قرار داده است.

نتیجه گیری: از نسخه های تصحیح شده شرح معمای رکنی، نسخه مرکز و نسخه ملک بر نسخه مر ارجحیت دارند. رکنی شرح معماهای نیشابوری را با هدف فهم آسان و حل معماهای وی نوشته است و اثرش نه تنها به درک و توضیح بهتر معماهای رساله «دستور معما» کمک میکند، بلکه در تاریخ مطالعات معمایی، در شناخت هنر معماسرایی و چگونگی حل آن جایگاه ویژه ای دارد.

کلمات کلیدی
میرحسین نیشابوری , صادق رکنی , نسخه خطی , تصحیح , معما.